Zahajce

Leżące nad malowniczym stawem, utworzonym przez bezimienną rzeczkę wpadającą do wołyńskiej Wilii, Zahajce były w początkach XVI w. dziedzictwem rodziny Bohowitynów h. Korczak. Regina Bohowitynówna, zwana także Ireną, poślubiła Konstantego Jarmolińskiego, wnosząc Zahajce w dom mężowski. Prawnuczka Reginy - Ewa, wyszła za mąż za Andrzeja Błędowskiego i w ten sposób Zahajce przeszły z kolei do Błędowskich, a następnie do Skibickich. Od nich pod koniec XVIII w. dobra zahajeckie kupił gen. Kajetan Bóbr-Piotrowicki (1760-1831), znany z bogactwa, skąpstwa i nieustannych procesów[1]. Po Kajetanie Bobrze klucz zahajecki oraz szereg innych, o łącznej powierzchni ziemi około 15 000 morgów, odziedziczył jego syn Teodor (1796-1860), najpierw marszałek krzemieniecki, a następnie gubernialny, człowiek wielkiej ogłady i gościnny, lecz przy tym butny i do śmieszności przestrzegający u siebie etykiety niemal dworskiej. Był on żonaty z Joanną Morzkowską h. Ślepowron, słynną z urody i wykształcenia, a jeszcze bardziej z flirtu z Krasińskim i Słowackim. Za życia Teodora Bobra Zahajce słynęły jako jedno z najgłośniejszych ognisk życia towarzyskiego na Wołyniu[2]. Teodor Bóbr nie miał męskiego potomka, wobec czego wszystkie jego dobra, położone w ówczesnych powiatach krzemienieckim, starokonstantynowskim, dubieńskim i włodzimierskim, przypadły dwóm córkom: Ludwice, żonie Maurycego Potockiego i Zofii zamężnej za Juliuszem Dzieduszyckim. Zahajce w dziale rodzinnym dostały się Ludwice Potockiej, która wkrótce ustąpiła je swemu młodszemu synowi Eustachemu (ur. po 1850 r. - zm. przed 1914 r.), żonatemu z Anną z Poleżałków, dziedzicowi m. in. Berezyny na Białej Rusi. Mieszkając głównie w Zahajcach, swym hulaszczym trybem życia w ciągu kilkunastu lat roztrwonił on całą niemal fortunę. Już w 1886 r. zlicytowano mu w Zahajcach nawet konie, powozy i inne remanenty. W końcu bardzo już uszczuplony majątek, obejmujący tylko ośrodek dawnych Zahajec, zmuszony był sprzedać Aleksandrowi Drowanowskiemu h. Junosza, od którego w 1913 r. odkupił go Adam Kamieński h. Jastrzębiec. W 1921 r. swoje pretensje do Zahajec zgłosił jednak skarb państwa. Rozpoczął się trwający do 1933 r. proces, w wyniku którego ostatni prywatny właściciel tego majątku za znikome odszkodowanie zmuszony był z niego zrezygnować. Rząd przeznaczył Zahajce na osadnictwo wojskowe. Nie ma dokładnych przekazów na temat daty wybudowania w Zahajcach Wielkich rozległego klasycystycznego pałacu i innych należących do zespołu budowli. Najprawdopodobniej ufundował go w początkach XIX w. Kajetan Bóbr, twórca całej rodzinnej fortuny. Nie ma też opisu Zahajec z okresu ich świetności. Różne wzmianki pamiętnikarskie dotyczą głównie przyjęć i polowań. Ponieważ jednak wszystkie budowle, choć w stanie dużego zniszczenią, przetrwały pierwszą wojnę światową, relacje z początków okresu międzywojennego przynajmniej w pewnym stopniu mogą dać obraz Zahajec dawnych[3]. Pewną pomocą są także dwa, niestety niedokładne rysunki Napoleona Ordy oraz nieliczne fotografie. Opierając się na takim materiale można stwierdzić, że pałac był budowlą symetryczną, wzniesioną na rzucie mocno rozciągniętego prostokąta, w sześcioosiowej części środkowej dwukondygnacyjną, a w również sześcioosiowych partiach bocznych parterową. W fasadzie głównej część piętrową poprzedzał głęboki portyk, złożony z ośmiu smukłych kolumn toskańskich w wielkim porządku. Sześć z nich było wysuniętych przed lico elewacji, dwie zaś stały przy ścianie. Kolumny dźwigały fryz z tryglifami i delikatnie modelowanymi rozetami w metopach. Portyk zamykał trójkątny, spłaszczony, otoczony gzymsem profilowanym i kostkowym fronton z Pilawą na tarczy herbowej, którą pieczętowali się zarówno Bobrowie, jak Potoccy. Na piętrze, za kolumnami, wzdłuż czterech osi środkowych ciągnął się balkon z kutą żelazną balustradą. Sufit portyku pokrywały kasetony. Nisko nad ziemią osadzone prostokątne okna elewacji frontowej wieńczyły trójkątne naczółki wsparte na konsolkach. Elewację wieńczył szeroki gzyms profilowany. Mimo swej rozciągłości, fasada pałacu od strony podjazdu sprawiała wrażenie harmonii, elegancji i monumentalności. Nieco gorzej prezentowała się elewacja tylna. Na skutek spadku terenu budynek był z tamtej strony o przeszło 1 m wyższy. Jego znacznie zawężona część piętrowa zaakcentowana została na osi parteru drzwiami trójdzielnymi, zwieńczonymi trójkątnym naczółkiem na konsolkach. Do części tej przylegał płytki portyk o dwóch parach kolumn, także w wielkim porządku, identycznych jak od podjazdu. Wspierały się one na bazach i czworograniastych filarach, wyrównujących różnicę poziomu obu elewacji. Pod portykiem mieścił się taras, a na piętrze znów balkon. Fryz portyku ogrodowego ukształtowany został podobnie jak frontowego. Trójkątny szczyt, otoczony tym razem gzymsem kroksztynowym, wypełniono kompozycją sztukatorską, wyobrażającą symbole rolnictwa. Po obu stronach portyku w elewacji ogrodowej występowały dwuosiowe wnęki, tworzące dwa dalsze płytkie tarasy. Podłoga każdego z nich wspierała się na jednej kolumnie kanelowanej z głowicą. Naczółki okienne miały tu kształt poziomych gzymsów, wspartych także na konsolkach. Pałac nakrywał stosunkowo niski dach pobity ostatnio blachą, nad częścią piętrową dwuspadowy, nad parterowymi trójspadowy z czterema dużymi, półkolistymi lukarnami. Pod pałacem od strony frontowej ciągnęły się wielkie sklepione piwnice, od ogrodu zaś zaopatrzone w kwadratowe okna sutereny, mieszczące cztery pokoje służbowe, kuchnię „pańską” i szereg spiżarni oraz składów. Do piwnic z sypialni marszałka Bobra prowadziły tajne schodki. Inne podziemne przejście wiodło do kaplicy stojącej w parku, a jeszcze inne szło w kierunku stawu, ale w 1913 r., w odległości ok. 50-60 m od pałacu, było już zawalone. Lochy te sugerowały, że przed powstaniem rezydencji Bobrów mógł w tym miejscu istnieć jakiś obronny zameczek. Układ pomieszczeń na parterze pałacu był w zasadzie dwutraktowy, ale nieregularny. Pokoje traktu frontowego miały głównie przeznaczenie mieszkalne i użytkowe. Na osi mieściła się sień oświetlona dwoma oknami. Jej ściany wyłożone były dębową boazerią, a sufit pokrywały kasetony z takiego samego materiału. W lewym rogu znajdowały się jednobiegowe schody wiodące na piętro, w prawym zaś kominek. Z prawej strony do sieni przylegała dawna poczekalnia marszałka Bobra. Następne w tym odcinku amfilady pomieszczenie służyło jako jego sypialnia, a jeszcze dalsze przypuszczalnie jako gabinet. W tymże prawym trakcie frontowym była jeszcze łazienka oraz sionka z bocznymi schodami, łącząca parter domu z korytarzem na górze, biegnącym wzdłuż całego domu i oddzielającym strychy usytuowane po stronie frontowej od pokoi mieszkalnych ciągnących się wzdłuż strony ogrodowej. Z sieni na lewo wchodziło się do dużej sali jadalnej, a stamtąd do mniejszej. Obie, połączone ze sobą szerokim przejściem flankowanym po bokach dwiema parami stiukowych kolumn, do połowy wysokości pokrywała dębowa boazeria. Obie też wyposażone były w piece i marmurowe kominki. Na końcu mieścił się jeszcze pokój kredensowy, a za nim znów sionka ze schodami, podobnie jak po stronie prawej. Środek traktu ogrodowego zajmował wielki, ośmioboczny, zbliżony kształtem do owalu główny salon recepcyjny, od koloru zdobiących go stiuków zwany „żółtym”. W salonie tym, na marmurowym kominku utrzymanym w podobnej tonacji, widzieć można było wyryty autograf Zygmunta Krasińskiego. Układ amfiladowy drzwi łączył salon „żółty” z dalszymi pokojami paradnymi. Potrójne oszklone drzwi wiodły stąd na taras środkowy pod portykiem, a dwoje dwuskrzydłowych na tarasy boczne. Po prawej stronie salonu ośmiobocznego mieścił się nieco mniejszy salon „niebieski”, po lewej zaś identycznej wielkości i kształtu „różowy”. Oba miały po dwa szerokie porte-fenetry, prowadzące również na boczne tarasy. Nazwy tych salonów pochodziły od koloru obić jedwabnych, które w strzępach przetrwały do 1914 r. Za salonem „różowym” znajdowała się ogromna, kwadratowa narożna sala balowa, utrzymana w kolorze biało-czerwonym. Miała ona ściany dekorowane najpiękniejszymi, półprzezroczystymi stiukami. Oszklone drzwi wiodły stąd na wgłębny taras z czterema kolumienkami, mieszczący się przy elewacji bocznej. Po prawej stronie traktu ogrodowego, za salonem „niebieskim”, mieściły się jeszcze cztery pokoje mieszkalne, w tym jeden przy elewacji bocznej i druga łazienka. Wszystkie pokoje reprezentacyjne dekorowały stiuki, występujące bądź na całych płaszczyznach ścian, bądź też jako bogato rzeźbione obramienia drzwi i okien, jako ramy dla obić, fryzy i rozety na sufitach. Drzwi w tych pokojach sporządzone były z masywnego mahoniu, w pozostałych z dębu, rzeźbione i politurowane. Wszędzie obok pieców, przeważnie prostokątnych, znajdowały się kominki z marmuru białego, żółtego lub różowego, rzeźbione i ozdobione brązami, np. w postaci głów Egipcjanek. We wszystkich salonach, sali balowej, jadalnych czy gabinecie, posadzkę tworzyły kompozycje złożone z trzech gatunków i barw drewna. Skromniej wyposażone były pokoje na pierwszym piętrze. Trzy z nich znajdowały się przy frontowym portyku, czwarty duży, kwadratowy, właściwie sala z piecem i kominkiem, przy portyku ogrodowym. Sześć dalszych niewielkich pokoi mieściło się w więźbie dachowej. Jako okna służyły tu lukarny. Cała górna kondygnacja przeznaczona była na cele mieszkalne i gościnne. Pokój największy służył jako jeszcze jeden salon. Dzięki swemu bardzo nieregularnemu rozplanowaniu miał pałac zahajecki, pełen korytarzyków, schowków i skrytek, także dalsze ciekawostki architektoniczne. Należało do nich zamaskowane przejście, czyli korytarzyk prowadzący z sypialni marszałka Bobra między ścianami szatni, sieni i salonu „żółtego”, następnie między dużą salą jadalną i salonem „różowym” do sali balowej. Przejściem tym, bardzo wąskim i krętym, zamaskowanym w kilku miejscach drzwiami, można było też dostać się bezpośrednio do salonu „niebieskiego”, a krętymi schodkami zejść do piwnic. Innym curiosum była niewielka izdebka bez okien i drzwi, schowana między parterem a piętrem, do której wchodziło się przez klapę, umieszczoną w podłodze jednego z pokoi strychowych. Odpowiednie do wyposażenia nieruchomego pałac w Zahajcach otrzymał także urządzenie ruchome, głównie w postaci mebli mahoniowych w stylu empire z brązami. W czasie licytacji mebli oraz innych zbiorów, która odbyła się w latach dziewięćdziesiątych XIX w., najwięcej przedmiotów nabył mieszkający w Żukowcach kolekcjoner rosyjski Fiodorow. Inne rozkupili okoliczni ziemianie, a część także przyszły ostatni dziedzic Zahajec, Adam Kamieński. W swoim dworze w Olejnikach w pow. starokonstantynowskim posiadał on garnitur empirowy z salonu „zielonego” oraz dwie mahoniowe szafy biblioteczne z jedwabnymi zielonymi siatkami na metalowych drzwiach. W chwili nabycia Zahajec przez Adama Kamieńskiego obejmowały one 1463 dziesięciny. Przez sprzedaż dóbr odziedziczonych i zamianę z sąsiadami nosił się Kamieński z myślą zaokrąglenia powierzchni majątku do 5000 dziesięcin, całkowitej odbudowy pałacu i umieszczenia w nim ocalałych resztek dawnych, jak też zbiorów własnych, przechowywanych dotąd w Olejnikach, pozbawionych odpowiedniego dworu. Na zbiory te składało się m.in. 120 obrazów różnych szkół, trzy gobeliny, podarowane kiedyś przez ks. Karola Radziwiłła „Panie Kochanku” przodkowi Adama, Jakubowi Kamieńskiemu, podczaszemu krzemienieckiemu (1789), kawalerowi Orderu Św. Stanisława, dalej licząca 12 000 tomów biblioteka, kolekcja starej broni, rogów i skór. Wszystko to miało znaleźć godną dla siebie oprawę w odbudowanym pałacu zahajeckim. Plany te wniwecz obróciła jednak pierwsza wojna światowa i jej konsekwencje. W latach 1914-1920 pałac zahajecki, który Adam Kamieński zdążył tylko zabezpieczyć przed ostateczną ruiną, uległ dalszej dewastacji. Po wojnie odbudowę przerwał proces i wyrok, na mocy którego ziemię i rezydencję podzielili między siebie prości osadnicy wojskowi. Dokonali oni ostatecznego dzieła spustoszenia, niszcząc ocalałe jeszcze dotąd kominki, posadzki i stiuki, przebudowując dawne salony na mieszkania lub składy, a mahoniowych drzwi i posadzek używając na opał. Zabiegi Adama Kamieńskiego w Towarzystwie Ochrony Zabytków, mające na celu wstrzymanie dewastacji, nie dały żadnych rezultatów. Przed wybuchem drugiej wojny światowej Zahajce niczym już nie przypominały dawnej wielkopańskiej siedziby. Podobny los spotkał bowiem także inne budowle zespołu rezydencjonalnego. Należała do nich usytuowana z boku obszernego dziedzińca oficyna parterowa z częścią środkową piętrową, ozdobiona czterokolumnowym portykiem. Mieściła ona dalszych dziesięć pokoi gościnnych oraz okrągłą klatkę schodową. Wcześniej jeszcze w ruinę popadła stojąca w głębi parku kaplica dworska. Jednolitą całość z pałacem tworzył także budynek stajni na 24 konie stada arabskiego, poprzedzony kolumnowym podjazdem. Wszystkie jej boksy wyłożone były do połowy boazerią. Środek stajni zajmował obszerny hall, w którym odbywały się pokazy koni. Piętno klasycyzmu nosił w końcu sześciopokojowy domek, zamieszkany ponoć dawniej przez członków orkiestry pałacowej, jak też cieplarnia i ananasarnia, mieszczące się pod jednym dachem. Tylko ośmiopokojowy budynek przeznaczony na administrację dóbr, wzniesiony zapewne później, nosił cechy neogotyku. Park typu krajobrazowego o powierzchni ok. 38 ha z przepięknymi grupami świerków, modrzewi, jesionów, klonów oraz lipowymi szpalerami, schodził nad brzeg dużego stawu. Cały ogród obwiedziony był murem.