WIERZCHÓW


  Dobra wierzchowskie wchodziły najpierw w skład ordynacji ostrogskiej. Rozdzielając ją między poszczególnych spadkobierców, ks. Ja­nusz Sanguszko klucz wierzchowski zapisał Ja­nowi Małachowskiemu (1698-1762), kancle­rzowi wielkiemu koronnemu. Jego syn Stanis­ław, marszałek Sejmu Czteroletniego, oddał tę majętność siostrze swej Katarzynie, zamężnej za Feliksem Czackim, któremu została skonfis­kowana i nadana gen. Fersenowi. W 1802 r. syn generała sprzedał dobra sen. Józefowi Au­gustowi Ilińskiemu z Romanowa. Wraz z Tajkurami, częścią Ostrogszczyzny oraz Ilińcami odziedziczył później dobra te młodszy syn Józefa Augusta - hr. Janusz Iliński (1795-1861), marszałek szlachty wołyńskiej. Następnym i ostatnim dziedzicem Wierzcho­wa z rodziny Ilińskich był syn Janusza - Ale­ksander, pułkownik wojsk rosyjskich, który wyprzedawszy przedtem wiele innych dóbr, wyzbył się w końcu także i Wierzchowa, pozo­stając tylko przy Oktawinie, gdzie mieszkał do końca życia[1]. Ponieważ wzniesiony przez Janusza Ilińskiego dwór oktawiński okazał się z czasem dla powiększającej się rodziny zbyt ciasny, zdecy­dował się on wznieść nową, wspanialszą rezy­dencję. Na jej miejsce wybrał malownicze wzgórze właśnie w okolicach Wierzchowa, na skraju lasu, nad rozległym stawem. Las miał być później zamieniony na naturalny park an­gielski. Śmierć marszałka nie pozwoliła mu jed­nak budowy dokończyć. Zadania tego nie pod­jął się również syn Aleksander, wobec czego niedokończony budynek popadł wkrótce w ruinę. Trzema rysunkami uwiecznił ją Na­poleon Orda. Wykazują one, że pałac ów był budowlą dwukondygnacyjną o bardzo zróżnicowanej bryle, z akcentami zarówno klasycystycznymi, jak neogotyckimi. Dominantę jego fasady fron­towej stanowiły dwa wieloboczne opilastrowane filary, tworzące ramy pseudoryzalitu i flankujące główne wejście. Pilastry pokrywa­ły także części boczne pałacu. Przy prawym narożniku wznosiła się cylindryczna wieża, przy prawej zaś elewacji bocznej niewielkie skrzydło mieszczące domową kaplicę. Na rysun­ku przedstawiającym elewację ogrodową wy­eksponowana została pięcioosiowa lewa strona budynku z wysokimi oknami, zamkniętymi półkoliście, rozczłonkowana dalszymi pilastrami lub półkolumnami. Oś środkową akcento­wał jednokondygnacyjny ryzalit trójścienny, prawą zaś skrajną ryzalit pozorny. Cały pałac wznosił się na wysokich suterenach zaopatrzonych w okna. Rysunek trzeci przedstawia wi­dok ogólny założenia ogrodowo-pałacowego, zrobiony z dużej odległości. W pobliżu pałacu wybudowana została dwukondygnacyjna oficyna o planie prosto­kąta, także z wysokimi suterenami i ryzalitem lub pseudoryzalitem na osi, zwieńczonym trój­kątnym szczytem, nakryta wysokim gładkim dachem czterospadowym. Po ukończeniu bu­dynek ten służył jako mieszkanie właścicieli w czasie ich pobytów w Wierzchowie. Realiza­cja parku, którego projekt przypisywano Miklerowi, nie została doprowadzona do końca[2].


[1] Słownik geograficzny, t. 13, Warszawa 1894, s. 410; J. Dunin-Karwicki, Z zamglonej..., s. 100.
[2] Miklera jako projektodawcę parku wymienia tylko M. Orłowicz (op. cit., s. 341).