Rzęśniówka

Rzęśniówka leży w odległości dwóch mil od Starego Konstantynowa, w okolicy pagórkowatej[1]. Wieś ta wchodziła niegdyś w skład dóbr ks. Ostrogskich, nie będąc jednak organiczną częścią ordynacji. Ostatni z tego rodu właściciel Rzęśniówki, ks. Aleksander Ostrogski, wojewoda wołyński, żonaty z Anną Kostczanką, miał wprawdzie pięciu synów, lecz wszyscy oni pomarli wcześnie, przed założeniem własnej rodziny. Jedynymi spadkobiercami ks. Aleksandra zostały więc jego dwie córki. Starszej z nich, Zofii (zm. w 1622 r.), zamężnej za ks. Stanisławem Lubomirskim (1583-1649), obok innych olbrzymich dóbr, jak Przeworsk z 16 wsiami, Ostropol na Wołyniu z 23 wsiami, Łabuń i Połonne z licznymi folwarkami, przypadła także i Rzęśniówka. Ponieważ następny dziedzic, syn ks. Stanisława Lubomirskiego i ks. Zofii Ostrogskiej - ks. Konstanty Jacek (zm. w 1663 r.), żonaty z Barbarą Szczawińską, nie pozostawił potomstwa, scheda jego przeszła na jego brata hetmana Jerzego Sebastiana (1616-1667), a później na jego potomków. W drugiej połowie XVIII w. Rzęśniówka dostała się Kalikstowi ks. Ponińskiemu (zm. w 1817 r.), żonatemu z Barbarą Lubomirską. W początkach XIX w. majątek ten nabył Piotr Czeczel i przekazał go swemu synowi Ksaweremu (ur. ok. 1786 r. - zm. ok. 1823 r.). Jego córka Halina, wychodząc za mąż za Mieczysława Pruszyńskiego (1806-1871), syna Erazma i Anny Iwanowskiej, wychowanka szkół krzemienieckich i Uniwersytetu Wileńskiego, dziedzica Zastawek, Cecyniówki i Wolicy, marszałka szlachty powiatu starokonstantynowskiego (1841-1853), kuratora szkół wołyńskich (1840), wniosła Rzęśniówkę, Werborodyńce, Stecki, Prochorówkę i Beregiele w jego dom. Po Mieczysławie Rzęśniówkę odziedziczył jego najstarszy syn Bronisław (1811-1890), również wychowanek Liceum Krzemienieckiego i marszałek szlachty w latach 1853-1859, żonaty z Idalią Domaniewską h. Lubicz. Ostatnim właścicielem tych dóbr był do 1917 r. syn Bronisława - Marceli Bronisław Pruszyński, od 1872 r. żonaty z Walerią Malinowską h. Ślepowron[2]. Ponieważ Rzęśniówka do drugiej połowy XVIII w. była tylko jednym z folwarków rozległych dóbr, nie miała żadnej rezydencji. Budowę jej rozpoczął dopiero w latach 1780-1790 Kalikst Poniński, mając w projekcie wzniesienie pałacu w postaci średniowiecznego kasztelu. Zamierzenia te skończyły się wszakże na wymurowaniu jedynie części budynku[3]. Prace kontynuowali dopiero następni właściciele - Czeczelowie. W ich czasach pałac składał się z dwóch części. Dwukondygnacyjny korpus główny o trzech szeroko rozsuniętych osiach akcentował pośrodku pseudoryzalit, zwieńczony niewielkim trójkątnym szczytem. Po lewej stronie korpusu głównego wznosiła się cofnięta nieco do tyłu czworoboczna, dwukondygnacyjna wieża, zamknięta krenelażem. Elewację boczną wieży wspierały potężne przypory, przechodzące górą w czworoboczne wieżyczki, odpowiedniki wieżyczek, występujących także na dwóch pozostałych rogach. Po 1880 r. Mieczysław Pruszyński dobudował jeszcze do prawej elewacji bocznej również cofnięte nieco w stosunku do linii korpusu głównego skrzydło. Dawny trójkątny szczyt nad osią środkową zastąpił wysoką ścianką attykową. Całość budowli z elewacjami przeprutymi oknami prostokątnymi pojedynczymi, podwójnymi lub, jak w przypadku wieży, zamkniętymi lukami ostrymi, otrzymała cechy skromnego neogotyku. W wykończonym ostatecznie budynku główne wejście znajdowało się w nowo wzniesionym skrzydle, które mieściło też obszerny hall. Przylegała do niego m.in. sala jadalna, urządzona meblami z czarnego dębu. Na ścianach wisiały portrety rodzinne Pruszyńskich, w tym wizerunek Anny z Pruszyńskich Sanguszkowej z XVIII w. Ściany sali jadalnej dekorowały również talerze koreckie i nieborowskie. Gabinet pana domu miał stare meble obite skórą kurdybanową. Główną dekorację tego pokoju stanowiła siedemnastowieczna makata. Z pokoi reprezentacyjnych na parterze pałacu mieścił się jeszcze salon urządzony meblami w stylu Ludwika XV, z trzema gobelinami, przedstawiającymi widoki parków w stylu francuskim. Na jednym z nich wyobrażona była świątynia Sybilli w Tivoli. Do cenniejszych przedmiotów zaliczano stolik okrągły z porcelanowym blatem, na którym widniało malowidło z grupą pasterzy a la Watteau. W serwantce przechowywano zbiór figurynek saskich. Prócz gobelinów na ścianach salonu wisiały jeszcze stare portrety Tarłów, zakupione w Wiśniowcu w czasie rozprzedaży tamtejszych zbiorów przez zmieniających się przygodnych właścicieli. Na piętrze, obok pokojów mieszkalnych znajdowały się jeszcze dwie sale, z których jedna, pokryta belkowaniem i kasetonami przedstawiała się szczególnie okazale. Ze stropu jej zwisał świecznik wykonany z rogów łosi. Najcenniejszym meblem była tu szafa gdańska, pochodząca również z Wiśniowca. Poza tym w sali rozmieszczone były zbroje, kolczugi, szyszaki oraz pancerz rycerski z napisem: „Pro rege, fide et grege”, a dalej stare polskie szable i broń palna, a więc muszkiety, garlacze, pistolety, a wśród nich niektóre bogato inkrustowane kością słoniową i zlotem na rękojeści. Wszystko to tworzyło małą zbrojownię. Ponadto na kredensie rozmieszczone były misy, kubki i puchary srebrne, ozdobione rysunkami i herbami, a także sentencjami rodzinnymi w rodzaju: „Mam tego za baj bardzo i za jak się zowie, kto duszkiem nie wychyli za Ursyna zdrowie”. Dekoracje sali pierwszej uzupełniały dwa duże wazony Belweder. W sali drugiej uwagę zwracały przede wszystkim dwa gobeliny polskie. Tematem jednego z obrazów na nich przedstawionych był Dwór Zygmuntowski i przeprawa wojsk w czasie bitwy XVI w., a drugiego któryś Sejm warszawski. W tejże sali wisiał jeszcze portret mężczyzny z kryzą ze szkoły Rembrandta, a także kilka krajobrazów ze szkoły holenderskiej i Dwie kury szkoły flamandzkiej. Na konsoli stał zegar barokowy z postacią Apollina dźwigającego kulę ziemską. W usytuowanym również na pierwszym piętrze saloniku wisiał m.in. obraz Tadeusza [?] Brodowskiego Konie oraz widoki nowej francuskiej szkoły. E. Chłopicki[4], który zwiedzał pałac w Rzęśniówce w 1875 r., jeszcze nie przebudowany, wspomina też ogólnie o „dość eleganckich meblach, obiciach i brązach”, jak też o części biblioteki odziedziczonej przez ówczesnego właściciela z ogólnego działu rodzinnego po swoim ojcu. Wśród książek miały być pisma Wacława Potockiego i Stanisława Orzechowskiego. Do otaczającego pałac rozległego parku widokowego założonego jeszcze w XVIII w., wiodła murowana brama neogotycka.