Pustomyty

Dobra Pustomyty należały początkowo do klucza rówieńskiego, dziedzictwa ks. Lubomirskich, od których prawem zastawu w XVII w. i w pierwszej połowie XVIII w. trzymane były przez rodzinę Bucharów nieznanego herbu. Niczym też nie zapisała się ona ani w okolicy, ani na szerszej scenie[1]. W drugiej połowie XVIII w. część Pustomyt odkupił od Bucharów Wawrzyniec Ursyn Pruszyński h. Radwan (1694-1803) zwany „Kindiuszek”, żonaty z Katarzyną Humnicką. Z czasem spłacił on Lubomirskim także i pozostałą wartość majątku, stając się w ten sposób właścicielem całości. Działo się to w momencie, gdy ogromna majętność rówieńska rozpadała się, a jej likwidację przeprowadzał Michał Walewski, wojewoda sieradzki. W tym samym czasie Wawrzyniec Pruszyński nabył także szereg innych okolicznych majątków, jak Korościatyn, Sienne itd., graniczących z Pustomytami. Łącznie objęło to kilka tysięcy ha[2]. Po Wawrzyńcu Pruszyńskim Pustomyty odziedziczył jego syn Antoni (zm. w 1800 r.), który żenił się dwukrotnie: najpierw z Katarzyną Lubarowską, a powtórnie z Rozalią Olizarówną. Przekazał on te dobra swemu synowi Janowi, żonatemu z Urszulą Janiszewską. Następnym właścicielem był syn Jana - Piotr (1803-1890), kurator szkół łuckich, powstaniec z 1831 r. i sybirak, który, podobnie jak jego dziad, miał również kolejno dwie żony: Zofię Jasińską i Franciszkę Godebską. Piotr Pruszyński oddał Pustomyty swemu synowi Czesławowi (1855-1938) żonatemu z Marią Radzimińską. Ostatnim właścicielem do 1939 r. był ich syn Andrzej (1890-1941), ożeniony z Klementyną Cieńską. W ten sposób Pustomyty pozostawały w posiadaniu jednej rodziny w linii męskiej nieprzerwanie w ciągu sześciu pokoleń. Ponad sto lat Pruszyńscy mieszkali w Pustomytach w stosunkowo niewielkim, ale ciekawym pod względem architektonicznym dworze, wybudowanym przez Bucharów w pierwszej połowie XVIII w. Mimo że wzniesiony był z mocnego drewna modrzewiowego, już w początkach XIX w. groziła mu ruina. Aby do niej nie dopuścić, ówczesny właściciel za pomocą drągów i kilkuset pańszczyźnianych chłopów podniósł budynek do odpowiedniej wysokości i ustawił na nowej podmurówce. Dwór pustomycki miał wygląd dość typowej siedziby ziemiańskiej osiemnastowiecznej. Był parterowy, na rzucie szerokiego prostokąta, głęboko podpiwniczony, kryty bardzo wysokim czterospadowym dachem gontowym, przed restauracją łamanym. Od frontu zwróconego na zachód akcentował go na osi ganek złożony z czterech słupów o przekroju kwadratu, wspartych na również kwadratowych bazach. Na wszystkich czterech narożnikach występowały wydatne, jednoosiowe ryzality-alkierze, które nie tworzyły jednak oddzielnych izb. Były one kryte ostatnio daszkami dwuspadowymi. Według tradycji rodzinnej, owe pseudo alkierzyki miały początkowo postać rodzaju baszt z wieżyczkami. Od strony ogrodu odpowiednikiem frontowego ganku wejściowego była nieco od niego dłuższa późniejsza weranda. Z początków XIX w. pochodziła dobudówka, umieszczona po lewej stronie budynku, z trzema pokojami oraz na ten sam okres datowana oranżeria, dodana z prawej strony. Oprócz roślin ozdobnych hodowano w niej także owocujące drzewa cytryn i pomarańcz. Ściany zewnętrzne dworu były tynkowane, a wszystkie okna zaopatrzone w okiennice. Wnętrze miało układ dwutraktowy z sienią na osi szerokości wejściowego ganku. Dekorowały ją olejne portrety królów polskich oraz rogi łosi jak też innej zwierzyny. Przestrzeń między przedpokojem a prawym frontowym pseudo alkierzykiem zajmował dwuokienny pokój mieszkalny, a po lewej stronie pokój jadalny, zawieszony wizerunkami rodzinnymi. Pomiędzy alkierzykami frontowymi a ogrodowymi znajdowały się małe pokoje mieszkalne lub o przeznaczeniu gospodarczym. Środek traktu ogrodowego zajmował wielki salon z drzwiami w amfiladzie do pokoi bocznych, na werandę ogrodową i do sieni. Tylko on miał posadzkę parkietową, a ściany obite tapetami w kolorze niebieskim. Był tu także obok pieca duży murowany kominek. W salonie wielkim stały meble w stylu Ludwika XV z epoki, w tym kilka pochodzących z Wiśniowca oraz mahoniowe z brązami w stylu Jacob. Do innych ciekawszych sprzętów należał inkrustowany stolik kolbuszowski z umieszczonym na nim starym zegarem wygrywającym kuranty i napisem „Rok 1702”. Salon wyposażony był też w fortepian. Na ścianach salonu wisiały dalsze portrety rodzinne Pruszyńskich i rodzin spokrewnionych. Na prawo od salonu mieścił się salonik mniejszy, także z murowanym kominkiem i zabytkowymi meblami, a na lewo biblioteka z kominkiem drewnianym i dębową boazerią dokoła ścian. Stały przy nich szafy na książki, gromadzone głównie przez Piotra Pruszyńskiego i uzupełniane następnie wydawnictwami nowszymi, naukowymi i z zakresu beletrystyki przez Czesława Pruszyńskiego. Łącznie księgozbiór liczył około 5000 tomów, głównie druków dziewiętnastowiecznych. Nad szafami wisiały sztychy. Według starych inwentarzy, do zbiorów o wartości zabytkowej i artystycznej dworu, prócz przedmiotów wymienionych, należało jeszcze kilka innych antycznych zegarów, kolekcja tabakierek, starej broni, jak też ma kata czy gobelin z postaciami ludzkimi naturalnej wielkości. Przedmioty te zaginęły jednak na długo przed 1914 r., gdyż jeszcze w czasie trzynastoletniego zesłania na Sybir Piotra Pruszyńskiego, skazanego za udział w spisku Szymona Konarskiego. Do pierwszej wojny światowej ocalały natomiast portrety królów polskich i rodzinne, kilka obrazów Juliusza i Wojciecha Kossaków, stare, uważane za bardzo wartościowe sztychy, rzeźba marmurowa, wyobrażająca rycerza klęczącego przed Matką Boską, jakoby z podpisem Wita Stwosza, niewątpliwie jakaś kopia, dalej ceramika nieborowska, zabytkowa porcelana, stare brązowe kandelabry, pistolety tureckie i turecka szabla zdobyte pod Wiedniem, a w końcu obraz Matki Boskiej w srebrnej sukience, pochodzący z jednego z kościołów fundowanych przez Pruszyńskich. Do 1914 r. zachowało się w końcu kilka kafelków z Delft, którymi podług miejscowych przekazów wyłożone miały być piece w pokojach „paradnych”. Parku w dosłownym znaczeniu w Pustomytach nie było. Dwór otaczały jednak stare drzewa i wiele krzewów dekoracyjnych, rosnących w pobliżu domu. Ogród łączył się z sadem o powierzchni ponad 15 ha. Na dziedziniec podjeżdżało się aleją lipową z prawej strony domu. Pośrodku kwadratowego trawnika rósł kasztan. Po prawej stronie, wśród grupy drzew stała cieplarnia, po lewej zaś oficyna. Na wprost domu, po przeciwległej stronie dziedzińca, usytuowane były stajnie i wozownia. Droga pomiędzy tymi dwoma budynkami prowadziła do stale wypełnionego wodą kanału. W pobliżu prawej strony domu stał również ciekawy, zabytkowy lamus, pochodzący zapewne z tego samego okresu. Wewnątrz przechowywano m.in. archiwum rodzinne, zawierające fascykuły dokumentów, pochodzących przeważnie z XVIII i częściowo z XIX w. Mieściły się one w starej, obitej w skórę skrzyni. Do zabytkowych budynków należały jeszcze: spichrz, loch oraz kapliczka św. Jana, odnowiona w 1802 r. Najciekawsza część ogrodu, nazywana wirydarzem, rozciągała się bezpośrednio poza domem. Był to duży prostokątny trawnik, obramiony strzyżonym do wysokości 10 m szpalerem grabowym, tworzącym potężne zielone ściany. Wierzchołki drzew formowano w ten sposób, że miały one kształt kopuł. Mniej więcej w połowie długości ów prostokąt zwężał się i na końcu tworzył rodzaj tunelu, przez który szło się do mieszczącego się na końcu, a równocześnie na osi dworu - lochu. Za lamusem rósł okrągły klomb złożony z kasztanów. Od węższej ściany lamusa, wzdłuż wirydarza, prowadziła do sadu podwójna aleja wysadzana lipami i grabami. Stary dwór pustomycki spalony został w czasie pierwszej wojny światowej. W 1926 r. Czesław Pruszyński wybudował na jego miejscu znacznie większy dwór. Jego projektant inż. Dajczak stawiając tę budowlę, może z inspiracji właściciela, zastosował w niej szereg zasadniczych elementów występujących w tradycyjnym budownictwie polskich siedzib ziemiańskich ostatnich stuleci. Nowy dom był więc budowlą dziewięcioosiową, parterową po bokach, podwyższoną o piętro w trójosiowej części środkowej, nakrytą bardzo wysokim łamanym dachem czterospadowym, mieszczącym pokoje mansardowe. Od frontu, przy części środkowej ustawiony został portyk o dwóch parach przyściennych kolumn w wielkim porządku, zwieńczony trójkątnym szczytem. Pole szczytu wypełniono sztukateriami wyobrażającymi herby Pruszyńskich Rawicz i Radzimińskich Lubicz. Od strony ogrodu, na tej samej szerokości, dwór otrzymał taras z dachem wspartym na sześciu kolumnach. Czterema przyściennymi kolumnami rozczłonkowano także ryzalit prawej elewacji bocznej. W pobliżu lewego boku dworu wzniesiony został budynek kaplicy z niską wieżą, nakrytą dachem stożkowym. Z domem mieszkalnym spięto kaplicę łącznikiem, mieszczącym od strony podjazdu korytarz z wejściem także od zewnątrz, poprzedzonym jeszcze jednym niewielkim, dwukolumnowym portykiem, a od tyłu trzy izby o przeznaczeniu gospodarczym. Wnętrze dworu o układzie dwutraktowym, z wielkim hallem, korytarzem biegnącym przez środek domu, dużym salonem usytuowanym przy ogrodowym tarasie i salą jadalną przylegającą do niej od strony lewej, przed 1939 r. nie miało już cenniejszych przedmiotów. Nowy dwór spalony został w 1943 roku.