OSTROŻEC


  O dziejach Ostrożca, miasteczka położone­go na granicy powiatów łuckiego i dubieńskie- go, wiadomo bardzo niewiele. Założone jakoby w XV w., było początkowo siedzibą wygasłego rodu kniaziów Hołowniów, którzy z czasem od nazwy miejscowości przybrali nazwisko Ostrozieckich. Pod koniec XVI w. dobra te znajdowały się w posiadaniu Malińskich, a następnie Siemaszków i Kaszowskich. W XVIII w. dzie­dzicami Ostrożca byli Olizarowie. Prawdopo­dobnie od nich nabył majątek ów Łukasz Ledóchowski h. Szaława, marszałek dubieński (1820), żonaty najpierw z Teklą Stecką, a po jej śmierci z N. Jełowicką. Z obydwiema żona­mi miał pięcioro dzieci. Ostrożec odziedziczył syn z małżeństwa z Teklą Stecką, Romuald Ledóchowski, właściciel także dóbr Borszcze, Koniuchy, Księdzówka i in., drugi z rodziny marszałek szlachty w latach 1850-1852. Za przeciwstawienie się zarządzeniom władz cars­kich został on ze swego urzędu usunięty i ze­słany do Woroneża. Poślubiwszy wcześniej Leontynę hr. Czacką, córkę Michała z linii boremelskiej i Tekli Pilichowskiej, miał z nią tyl­ko jedną córkę Marię, zamężną za Władysła­wem Ledóchowskim (zm. ok. 1900 r.), pocho­dzącym z innej linii. Ostatnim właścicielem Ostrożca do 1939 r. był jego syn, August Ledóchowski (zaginiony we wrześniu 1939 r.), nieżonaty[1]. Zapewne w latach czterdziestych XIX w. Romuald Ledóchowski wzniósł w Ostrożcu od nowa albo tylko przebudował w stylu późno-klasycystycznym pałac zaprojektowany przez Henryka Marconiego[2]. Był nim budynek mu­rowany o rzucie prostokąta, dwukondygnacyj­ny z wysokimi widnymi suterenami, kryty gła­dkim dachem czterospadowym. Dominantę je­go fasady frontowej stanowił szeroki, ale dość płytki portyk, złożony z sześciu w jednakowej odległości ustawionych kolumn jońskich. W jednej trzeciej wysokości od dołu były one gładkie, powyżej zaś kanelowane. Kolumny dźwigały gładkie belkowanie oraz również gła­dki, trójkątny, spłaszczony fronton, otoczo­ny słabo zarysowanym gzymsem kostkowym. Identyczny gzyms wieńczył także gładkie ele­wacje budynku: Pod portykiem mieścił się ta­ras, na który wiodły ustawione na osi schody. Elewacja ogrodowa nie jest znana. Wnętrze pałacu miało układ dwutraktowy, częściowo z korytarzami po bokach. Pokoje na parterze, nieco niższe od pokoi na piętrze i co­kolwiek ciemniejsze, służyły jako mieszkalne i gościnne. Do celów reprezentacyjnych służy­ła kondygnacja górna z interesująco pod względem architektonicznym rozwiązanym westybulem. Jego sufit wspierał się bowiem na ustawionych parami czworograniastych fila­rach, wyposażonych zamiast w głowice - w brodate hermy. Z hallu na wprost wcho­dziło się do ogromnego usytuowanego pośrod­ku traktu ogrodowego salonu z dużym muro­wanym kominkiem, posadzką układaną w de­seń oraz drzwiami wykonanymi z drewna pali­sandrowego. Także inne pokoje „paradne” miały drzwi z palisandru lub z jaworu, sufity na fasetach dekorowanych liśćmi akantu z ro­zetami na środku pod żyrandole oraz kominki[3]. W czasie pierwszej wojny światowej pałac, zrujnowany i pozbawiony dachu, stracił nie­mal całe swoje stylowe urządzenie, dzieła sztu­ki i pamiątki rodzinne. Po wojnie został jednak pieczołowicie odnowiony i urządzony ocalały­mi resztkami mebli, jak też zupełnie już nowo­czesnymi. Przed pałacem rozciągał się wielki kolisty gazon. Po jego prawej stronie stała dwukondy­gnacyjna, pięcioosiowa oficyna z dachem wy­sokim, czterospadowym. Park, założony lub tylko przekomponowany przez Waleriana Kronenberga[4], leżał głównie poza pałacem i po obu jego stronach bocznych. Drzewa, w tym stare buki, lipy, topole nadwiślańskie i włoskie oraz świerki rosły w zwartych masywach, pod­chodząc blisko pod dom. Jeden ze świerków uznany został jako szczególnie cenny zabytek przyrodniczy. Na terenie majętności znajdowa­ły się kurhany z czasów tatarskich, ruiny zam­czyska i podziemne przejścia. Do 1939 r. ca­łość była bardzo starannie utrzymana. W tym czasie majątek zajmował powierzchnię 1850 ha.


[1] Bardzo skąpe wzmianki dotyczące Ostrożca znajdu­jemy w Słowniku geograficznym, t. 7, Warszawa 1886, s. 731 i t. 15, Warszawa 1900, s. 423-424 oraz u J. Dunin-Karwickiego, Z zamglonej..., op. cit., s. 131. Por. także: Z. Luba-Radzimiński, op. cit., s. 52.
[2] S. Łoza, op. cit., s. 190 i 386.
[3] Lakoniczny, niestety, opis wnętrza pałacu opiera się na relacjach kilku osób, które wprawdzie znały Ostrożec z autopsji, ale tylko przelotnie. Niektóre szczegóły podaje księga pamiątkowa „Rolnik 1867-1937” [Lwów 1938], s. 18.
[4] Ibidem.