OSOWA (OSSOWA)


  Położona wśród głębokich lasów Osowa w 1577 r. była częścią rozległej włości Czarto­ryskiej, ówczesnego dziedzictwa ks. Michała Czartoryskiego[1]. Zdaje się, że w czasach póź­niejszych kilkakrotnie zmieniała właścicieli. W drugiej połowie XVIII w. jako dziedzice tej wioski występują: Tomasz Feliński, sędzia grodzki i komornik graniczny łucki (1785), re­zydujący w Wojutynie, oraz jego żona Rozalia z Ostrowskich. Niemal do końca XVIII w. nie było w Osowej żadnego dworu. W owym czasie do­bra te zajmowały powierzchnię dwustu kilku­dziesięciu włók zamieszkanych jedynie przez osiem „dusz” męskich. W tej niewielkiej wios­ce osiadł dopiero syn Tomasza, Alojzy Feliń­ski (1771-1820), poeta i pisarz dramatyczny, który „przyjemnie” spędził tam lat kilkanaś­cie. Właściwie głównie z tego powodu Osowa, którą trudno określić jako rezydencję, zasługu­je na pewną uwagę. Zamieszkawszy w oddanej mu przez rodzi­ców wsi, przyszły autor Barbary Radziwiłłów­ny, jeszcze przed swym ożenkiem z Zofią Omieciriską, wybudował tam w latach 1797-1800 skromny dom mieszkalny. Został on usy­tuowany na niewielkim wzgórzu, nad rzeczką Bereźnianką. Sam Feliński tak swą siedzibę scharakteryzował: „Postawiłem tegoż lata (1797) domek i mam już jeden pokoik skoń­czony, w którym mieszkam. Domek nie tak wielki jak w Wojutynie, ale zdaje się, że wygo­dniejszy, może dlatego, że go sam stawia­łem”[2]. W 1800 r. dostał jeszcze: „Skończyłem domek, założyłem ogródek, poprzyrabiałem ła­nów, porobiłem rowy w miejscach mokrych, poprostowałem drogi...” Przemieszkawszy w Osowej lat kilkanaście, aby uzyskać gotówkę na spłatę posagów sióstr, Feliński najpierw w 1814 r. wydzierżawił ją Józefowi Stachowskiemu, a w 1817 r. sprzedał. Sam osiadł w innym majątku, położonym w Żytomierskiem. Dzięki rysunkowi J.I. Kraszewskiego wie­my jak wyglądał dwór w Osowie od strony podjazdu. Był to więc budynek siedmioosiowy, parterowy, na planie prostokąta, zbudowany prawdopodobnie z drewna, nakryty wysokim, gładkim, gontowym dachem czterospadowym. Na trzech osiach środkowych zdobił go chara­kterystyczny ganek o czterech filarach, wspie­rających trójkątny przyczółek. W swych Wspo­mnieniach Kraszewski napisał jeszcze o gabine­cie Felińskiego, wyposażonym w kominek. Miał on tylko jedno okno i oszklone drzwi pro­wadzące do ogrodu. Był „zimny, długi i smut­ny”. Nad kominkiem wisiał „portret czyli biust, uwieńczony, a raczej tłusta karykatura Wirgiliusza”[3]. Do Stachowskich należała Osowa prawdo­podobnie do I wojny światowej, a może i dłu­żej[4].


[1] Słownik geograficzny, t. 15, cz. 2, Warszawa 1902, s. 419, poświęca Osowej tylko kilka zdań.
[2] Szczególnym sentymentem darzył Osowę J.I. Kra­szewski, który poświęcił jej cały rozdział w pracy swej: Wspomnienia Wołynia, Polesia i Litwy, t. 1, Wilno 1840, s. 26 n. To właśnie Kraszewski kilkakrotnie cytuje słowa Felińskiego.
[3] J.I. Kraszewski, op. cit., s. 29.
[4] Słownik geogr.y op. cit.