Wołyń - pamiątki polskich czasów

  Dumny ze swego dzieła, fundator zamku ks. Józef Aleksander Jabłonowski wydał dru­kiem opis tej rezydencji w języku łacińskim. Niestety, żaden egzemplarz owej edycji nie za­chował się w większych bibliotekach polskich[5]. O wyglądzie i wnętrzach zamku mówią więc jedynie nieliczne wzmianki pamiętnikarskie. Według jednej z nich gmach ów miał m.in. wielką „salę tronową” na 400 miejsc. W sali tej znajdował się tron z baldachimem, na którym w dniach uroczystych zasiadał wojewoda przy­brany w płaszcz gronostajowy i przyjmował np. dzierżawców swych dóbr, którzy u jego stóp składali worki z pieniędzmi. Jeśli któryś z nich zasłużył na szczególną łaskę, książę od­pychał worek nogą, nie przyjmując należności, zaś uradowany dzierżawca wracał z nim do domu[6]. 14 marca 1787 r., już po śmierci wojewody, w drodze do Kaniowa odwiedził Lachowce król Stanisław August. Przyjęty został przez wdowę, Franciszkę z Woronieckich Jabłonow­ską i jej syna ks. Augusta Dobrogosta. Towa­rzyszący monarsze w podróży Kazimierz Kon­stanty Plater, podkanclerzy litewski, w swych opublikowanych przez J. I. Kraszewskiego listach[7] dał garść, również niestety tylko ogól­nikowych informacji o zbiorach zamkowych. Według niego sale rezydencji Jabłonowskich mieściły bogatą galerię obrazów, ze szczegól­nym uwzględnieniem portretów królów pol­skich i wielkich książąt litewskich oraz innych sławnych ludzi, dalej bibliotekę[8] i skarbiec. Oglądając zbiór starożytnych rzeźbionych ka­mieni, na pamiątkę swego pobytu w Lachowcach dorzucił do niego król swój własny bryla­ntowy sygnet. Po kolacji na cześć monarchy urządzono wspaniałą iluminację. Jak to najczęściej bywa, kolekcjonerskich pasji księcia wojewody nie podzielali potomko­wie. Jedyny jego syn z drugiego małżeństwa z Franciszką Woroniecką, wspomniany ks. August Dobrogost Jabłonowski (1769- 1792), słynny „książę-kozak”, który mieszkał począt­kowo z matką w Lachowcach, przeniósł się ostatecznie do Steblowa, gdzie prowadził pry­mitywny tryb życia. Po jego wczesnej śmierci Lachowce dostały się córce wojewody nowo­gródzkiego z pierwszego małżeństwa z Karoli­ną Radziwiłłówną - Teofili Strzeżysławie (ur. ok. 1743 r. - zm. w 1816 r.), znanej później konfederatce barskiej, zamężnej za ks. Józefem Sapiehą, krajczym litewskim (zm. w 1792 r.) i wcielone do dóbr sapieżyńskich[9]. Siostra Teofili Strzeżysławy - Anna Dobrogniewa, żona Macieja Lanckorońskiego, kasztelana krakowskiego, otrzymała inne majątki. Sapie­howie opuścili jednak Lachowce i zamieszkali w Teofilpolu, dokąd przenieśli też całe urzą­dzenie zamku. Część zbiorów została jednak wydzielona i znalazła się gdzie indziej. Doty­czy to przede wszystkim zebranych w 35 fascykułach rękopisów ks. Józefa Aleksandra Ja­błonowskiego, przekazanych przez córkę do biblioteki Academie des Sciences w Paryżu, której był on członkiem. Z zabranego do Teofilpola księgozbioru wydzieliła, poza tym 2246 tomów i podarowała je bibliotece Liceum Krzemienieckiego. Znacznie później, gdyż do­piero w 1860 r. biblioteka lachowiecko-teofilpolska wcielona została do księgozbioru ordy­nacji Zamoyskich[10]. Opuszczony przez ks. Teofilę i jej męża ks. Józefa Sapiehę zamek lachowicki nie był już zamieszkany także i w czasach kolejnego jego właściciela, syna kraj czego litewskiego - Aleksandra Sapiehy (1773-1812), żonatego z An­ną Zamoyską (1780-1859). Ostatnim właści­cielem Lacho wiec i Teofilpola, był syn Alek­sandra - ks. Leon Sapieha (1802-1878) oże­niony z Jadwigą hr. Zamoyską (1806-1890), któremu za udział w powstaniu listopadowym skonfiskowane zostały wszystkie posiadłości, znajdujące się pod zaborem rosyjskim. Dobra te przeszły następnie na skarb państwa albo zostały nadane Rosjanom. Annie z Zamoy­skich Sapieżynie pozostawiono tylko doży­wocie. Nie konserwowany już w czasach Sapie­hów zamek lachowicki zamieniał się powoli w ruinę. W drugiej połowie XIX w. istniała już tylko część jego murów, w których nowy właściciel rosyjski umieścił gorzelnię oraz mie­szkania pracowników. W takim stanie, z wiel­kiej odległości narysował zamek N. Orda. Kościół. Najdłużej w stanie nienaruszo­nym przetrwał w Lachowcach barokowy kościół podominikański z dwiema wieżami i z przylegającym do niego budynkiem klasz­tornym, opasany dokoła murem. Kościół fun­dował Krzysztof Paweł Sieniuta, najpierw wy­znania kalwińskiego, następnie katolickiego i znów ariańskiego, który w chwili śmierci po­wrócił jednak na łono kościoła katolickiego. Budowy dokończyła około 1660 r. Anna z Sieniutów, żona Piotra Opalińskiego, podkomo­rzego poznańskiego, siostrzenica właścicielki Lacho wiec, Katarzyny z Sieniutów Leszczyń­skiej. W podziemiach świątyni znajdowały się groby Sieniutów, Leszczyńskich, Jabłonow­skich i Sapiehów. Ściany naw kościelnych de­korowały m.in. herby Sieniutów i Jabłonow­skich, w tym portret Krzysztofa Sieniuty w karmazynowej szubie z sobolami. Najcieka­wsze było jednak duże malowidło panegiryczne, wykonane dla upamiętnienia dekoracji ks. Józefa Aleksandra Jabłonowskiego Orderem Św. Ducha przez króla Francji Ludwika XV. Na obrazie przedstawieni zostali dwaj kawale­rowie francuscy, trzymający wstęgę i order. Nad ich głowami widniał gołąb na tle promieni słonecznych. Pod orderem wymalowana była wielka kula ziemska z herbami Jabłonowskich. Nad globem mieścił się napis: „In omnem terram Exivit sonus eorum. Psalm 18, v. 5”, a pod spodem: „Ferebaturąue super aąuas córa”. Na dole obrazu jeszcze inny napis mówił: „Signi estis Spiritu promissionis Sancto, 1, v. 13”. Ponieważ w drugiej połowie XIX w. kościół zamieniony został na cerkiew prawosławną, obrazy oraz inne przedmioty pa­miątkowe zostały stamtąd usunięte.

[1] . J. Stecki, Miasteczko Lachowce i uczony Ja­błonowski, „Kłosy” 1872, s. 45, 55.
[2] [J. M. Giżycki], Spis..., op. cit., s. 440 i n.
[3] Życiorys Józefa Aleksandra Jabłonowskiego w Pol­skim słowniku biograficznym, t. 10, Wrocław 1962 - 64, s. 225 i n.
[4] L. Sapieha, op. cit., s. 26 i n.
[5] T. J. Stecki, Miasteczko..., op. cit., podaje tytuł owego dziełka jako Descriptio fundationis ar cis Lachovecensis 1751, zaznaczając, iż jest ono wielką rzadkością. Wed­ług wszelkiego prawdopodobieństwa Stecki miał tę książe­czkę w ręku w którymś z dworów wołyńskich. Nie widział jej natomiast K. Estreicher {Bibliografia polska, t. 18, Kraków 1901, s. 351), który swoje dane bibliograficzne oparł na innym źródle. Poszukiwania autora przeprowa­dzone w 1975 r. w wielu bibliotekach nie dały pozytyw­nego wyniku.
[6] L. Sapieha, op. cit., s. 26. O sali „tronowej” zamku lachowickiego mówi też notatka w wyd. ukraińskim: Istoria mist i sił URSR, Chmelnyćka obłast, Kyiw 1971, s. 95.
[7] J. I. Kraszewski, Podróż króla Stanisława Augu­sta do Kaniowa w 1787 r. Podług listów Kazimierza K. Broel-Platera opisana przez..., Wilno 1860, s. 83.
[8] Ks. Józef Aleksander Jabłonowski posiadał bogate księgozbiory w kilku swoich rezydencjach, mianowicie w Lachowcach, Jabłonowie i Podhorcach koło Stryja na Rusi Halickiej. Polecił też opublikowanie zbiorowego ka­talogu. Wykonany przez F. S. Witzlebena, ukazał się w Lipsku w 1755 r. pt. Bibliotheca Jablonoviana. Książę kupował całe zbiory, jak np. nabyta w 1753 r. biblioteka Daniela Salthena, która obejmowała 3200 pozycji. Por. Polski słownik biograficzny., op. cit.
[9] Mówi o niej Heleniusz [E. Iwanowski], Pamią­tki polskie z różnych czasów, Kraków 1822, t. 2, s. 269.
[10] A. Wołyński, Książęta Jabłonowscy w literaturze. „Tygodnik Ilustrowany” t. 10, Warszawa 1880, s. 219.