KULCZYNY


  Niewielkie miasteczko Kulczyny do XVIII w. wchodziło w skład ordynacji ostrogskiej[1] (1). Na mocy „transakcji kolbuszowskiej” z 1753 r. dostało się ks. Antoniemu Lubomirskiemu. Po nim dobra te odziedziczył syn Marcin. Przed 1775 r. Kulczyny należały już jednak do Ignacego Poniatowskiego h. Ciołek, chorążego lubelskiego, nazywanego później generałem adiutantem (1776), żonatego z Anną Małacho­wską h. Grzymała, pochodzącego z tzw. linii „litewskiej” swej rodziny. W tym samym cza­sie co Kulczyny nabył on jeszcze wiele innych majątków ziemskich, w tym pobliskie Kulczynki, Kupiel i Wolicę, gromadząc w swym ręku pokaźną fortunę. Ignacy Poniatowski miał dwóch synów, Józefa (1762-1845), puł­kownika wojsk polskich, ożenionego z Julią Grocholską, oraz Jana (ur. ok. 1770 - zm. po 1823 r.), podpułkownika, żonatego z Honoratą Jastrzębską, więzionego jakiś czas za dzia­łalność w Towarzystwie Patriotycznym. Po śmierci Ignacego Poniatowskiego - w dzia­łach rodzinnych - Kulczyny przypadły Jano­wi Poniatowskiemu, a po jego śmierci przeszły na jedyną córkę Otyldę, zamężną za Adolfem Grocholskim, a później z nim rozwiedzioną. Otylda Grocholska zmarła po 1860 r. Kulczyny wróciły więc do jej rodziny jako dziedzictwo Cezarego Poniatowskiego (ur. w 1803 r. - zm. po 1864 r.), jednego z pięciu synów Józefa, żonatego z Olgą Świejkowską. Nie mogąc w in­ny sposób spłacić ciążących na tym majątku legatów, Cezary i Olga Poniatowscy sprzedali Kulczyny ks. Wołkońskiemu. Prawdopodobnie w ostatnim ćwierćwie­czu XVIII stulecia Ignacy Poniatowski wzniósł w Kulczynach rozległy pałac klasycystyczny, znany niestety jedynie z pochodzące­go z 1874 r. rysunku Napoleona Ordy. Pałac ten miał dwie kondygnacje, czterokolumnowy portyk w wielkim porządku na osi elewacji fro­ntowej i dwa wysunięte do przodu trój osiowe skrzydła boczne. Ów symetrycznie ukształto­wany budynek zniekształcony został później­szymi dobudówkami. Jan Poniatowski lub do­piero Adolf Grocholski po obu jego stronach dodali dwa różniące się między sobą pawilony neogotyckie i połączyli je z pałacem klasycystycznym w jedną całość. Pawilon lewy także dwukondygnacyjny, z dwiema nieco podwyż­szonymi wielobocznymi wieżami w narożach, prawy z częścią środkową niższą i partiami bo­cznymi dwupiętrowymi w duchu neogotyku. W jego narożach występowały wieżyczki zna­cznie smuklejsze, nakryte dachem stożkowym lub zwieńczone krenelażem. Pałac usytuowany został na wzgórzu, wśród parku krajobrazo­wego. Pomiędzy jego trzema skrzydłami roz­ciągał się wielki otwarty z czwartej strony dzie­dziniec pokryty gazonem. Poniżej wzgórza pa­łacowego stał parterowy, także neogotycki bu­dynek dozorcy bramy wjazdowej.


[1] Na temat Kulczyn w różnych publikacjach znajdu­jemy tylko luźne wzmianki. Do niniejszego szkicu posłu­żyła monografia: [J. M. Giżycki], Spis..., op. cit., s. 186 i n. Autor podaje jednak tylko suche szczegóły historyczne i trochę wiadomości dotyczących spraw kościelnych, nie zajmując się zupełnie obiektami architektonicznymi.