Bereh

Według miejscowej tradycji w drugiej połowie XV w. wieś Mokosiejowy Bereh[1] nadana została przez króla Kazimierza Jagiellończyka rodzinie Denisków, piszącej się też Deniskowicze. Twierdzenie to jest całkowicie uzasadnione, gdyż w owym czasie Deniskowie h. Wukry władali już Krzemieńcem i okolicznymi ziemiami, jak też Zbarażem, który Denisko Mokosiejewicz otrzymał w 1441 r. jako dożywocie, a wsie Iserń, Wandruchów i Lachowce - na własność[2]. W ciągu kilku wieków Deniskowie nie osiągnęli jednak większych godności ani też nie doszli do znaczniejszej fortuny. Do bardziej wybitnych postaci czasów nowszych należał Michał Mokosiej-Denisko (zm. po 1804 r.), poseł sejmowy wołyński w 1778 r., pisarz grodzki krzemieniecki, kawaler Orderu Orła Białego, a wreszcie współpracownik i przyjaciel Hugona Kołłątaja, który po uwolnieniu z więzienia w Ołomuńcu, w poszukiwaniu dzierżawy na Wołyniu, jakiś czas mieszkał nawet w Berehu. Michał był bratem Joachima Deniski, brygadiera jazdy wołyńskiej z 1794 r., dziedzica Zahorzec w Krzemienieckiem[3]. W drugiej połowie XIX w. Mokosiejów Bereh przeszedł do Luba-Radzimińskich, rodziny wywodzącej się z Radzymina w pow. ciechanowskim, ale już od XVII w. osiadłej także w Ki- jowszczyźnie i na Wołyniu[4]. Kolejnymi właścicielami Berehu byli Zygmunt Luba-Radzimiński (1843-1928), znany heraldyk i genealog, autor m.in. monografii rodu Sanguszków, żonaty z Anielą Czosnowską, następnie jego syn Stanisław, a w końcu do 1939 r. wnuk Włodzimierz, ożeniony z Marią Chądzyńską. Jest rzeczą zastanawiającą, że o Berehu, pozostającym we władaniu jednego rodu od XV do połowy XIX w., tak mało wiadomo. Nie ma nawet żadnych danych mówiących o tym, jak wyglądała pierwotna siedziba Denisków, to jest murowany, usytuowany na wyspie otoczonej wodami sztucznego stawu, początkowo obronny zameczek, którego szczątki w postaci piętrowej kwadratowej wieży i części parterowego skrzydła, znane z rysunku Napoleona Ordy, zachowały się do pierwszej wojny światowej. Zresztą zameczek ten w ciągu XIX w. nie był już zamieszkany, gdyż właściciele przypuszczalnie około 1800 r. wybudowali w Berehu nowy, także murowany, stosunkowo niewielki dwór klasycystyczny[5]. Ten dziewięcioosiowy budynek o planie prostokąta długości 30 i szerokości 18 m, kryty wysokim, lekko wygiętym, gładkim dachem czterospadowym z dwoma symetrycznie ustawionymi kominami, miał od strony podjazdu portyk z czterema ustawionymi w półkole kolumienkami i dwiema półkolumnami przy ściennymi. Dźwigały one gładkie belkowanie oraz dach w kształcie półkopuły. Od tyłu domu na trzech osiach środkowych występował podwyższony w stosunku do całej bryły budynku półokrągły ryzalit, nakryty dachem zbliżonym kształtem do spłaszczonego stożka. Miał on drzwi prowadzące na ogrodowy taras całkowicie oszklone, zamknięte półkoliście. Podobny kształt otrzymały też dwa okna boczne ryzalitu. Do prawego boku dworu przylegała dwuosiowa dobudówka. Główny akcent dekoracyjny otynkowanych elewacji dworu tworzyły poziome gzymsy nadokienne. Wnętrze zawierało tylko dziesięć w większości dużych pokoi w układzie dwutraktowym, z korytarzem biegnącym przez środek lewego skrzydła, wynikłym zapewne z późniejszej przebudowy. Wystrój wszystkich pomieszczeń był stosunkowo skromny, ograniczony do gładko malowanych lub tapetowanych ścian, zwykłych posadzek i sufitów pozbawionych sztukaterii. Na osi dworu od strony dziedzińca znajdował się stosunkowo wąski przedpokój, z którego na prawo wchodziło się do dużego salonu i dalej do mieszkalnego pokoju narożnego. Lewa strona traktu frontowego mieściła duży pokój służący ostatnio jako gościnny, dalej pokój, w którym przechowywano archiwum, i trzeci o znaczeniu gospodarczym. Te dwa małe pokoje powstały przypuszczalnie z przedzielenia na dwie części jednego dużego. Środek domu od strony ogrodu zajmował wielki okrągły salon z wysuniętym ryzalitem. Prawa strona traktu ogrodowego mieściła dwa pokoje mieszkalne, lewa zaś duży kwadratowy pokój jadalny i w rogu kredens. W dzielącym trakty korytarzu znajdowały się też schody wiodące do czterech pokoików usytuowanych na poddaszu oraz do loży mieszczącej się nad przedpokojem, otwartej w stronę okrągłego salonu i przeznaczonej dla orkiestry przygrywającej w czasie większych bali. Skromny wystrój architektoniczny dworu w Berehu rekompensowało jego urządzenie ruchome i bogate zbiory. Wśród sprzętów były m.in. autentyczne szafy gdańskie oraz meble w stylu Ludwika XV i empire z epoki. Niemniejszą wartość miały pamiątki rodzinne i kolekcje artystyczne. Powstały one dzięki pasji zbierackiej szeregu pokoleń rodziny Denisków, a wydatnie powiększone zostały przez Zygmunta Lubę-Radzimińskiego. Wśród najstarszych malowideł dekorujących ściany dworu do 1914, a częściowo także do 1939 r., znajdowały się m.in. dwa malowane na desce obrazy szkoły holenderskiej, kilka starych kopii arcydzieł szkoły włoskiej oraz portrety rodzinne Denisków i Radzimińskich, jak też rodów z nimi spokrewnionych. Wizerunki Radzimińskich pochodziły z Siwek, ich głównej siedziby rodowej. W czasie pierwszej wojny światowej wszystkie one zdeponowane zostały w muzeum kijowskim, skąd już do Berehu nie powróciły. Do grupy obrazów nowszych należały: Obrona Częstochowy, nieokreślonego pędzla; akwarela Juliusza Kossaka przedstawiająca konfederatów barskich, a wśród nich Pułaskiego i Radzimińskiego; portret Włodzimierza Radzimińskiego, malowany przez Wojciecha Kossaka; jakieś dzieło Jacka Malczewskiego i jeszcze dwa inne, jedno Józefa Chełmońskiego, drugie Stanisława Batowskiego. Część zbiorów na długo przed 1914 r. właściciele przenieśli do swej willi we Lwowie. W liczbie tej znajdował się szereg starszych portretów zgromadzonych niegdyś w Berehu, a wśród nich olejny, przedstawiający Józefa Radzimińskiego, wojewodę gnieźnieńskiego, późniejszego senatora Królestwa Polskiego, namalowanego w kontuszu; dalej rysunek Kajetana Suffczyńskiego, wyobrażający Antoniego Radzimińskiego, generała wojsk kościuszkowskich, pędzla nieokreślonego; wizerunek Filipa Jakuba Radzimińskiego, marszałka sanockiego, regimentarza i komendanta fortecy jasnogórskiej w czasie konfederacji barskiej, krewnego i przyjaciela Kazimierza Pułaskiego, robiony sepią, także anonimowy; dwa portrety wykonane jednocześnie małżonków: Michała Grocholskiego, sędziego ziemskiego bracławskiego, i jego żony Anny z Radzimińskich (z ok. 1745 r.); portret rysunkowy, przedstawiający Gotfryda Radzimińskiego, chorążego zasławskiego (z ok. 1835 r.), którego autorem był Mikoszewski, oraz portret rysunkowy zbiorowy, mający jako temat Obiad u ks. Karola Sanguszki w Zasławiu, wydany z okazji działu rodzinnego, z kilkunastoma siedzącymi przy stole biesiadnikami. Wśród wywiezionych do Lwowa miniatur były dwie, przedstawiające Radzimińskiego, podkomorzego zasławskiego i jego brata Jana, podkomorzego ostrogskiego (z ok. 1830 r.), obie nieznanych autorów; dalej miniatura pędzla Bourguignon, wyobrażająca Włodzimierza Radzimińskiego, ojca Zygmunta (z 1841 r.); ciekawy wizerunek króla Stanisława Leszczyńskiego na porcelanie sewrskiej z XVIII w., malowany przez Francuza Olympa Millou de Villiers, oraz portret miniaturowy gen. Józefa Sowińskiego, wykonany przez amatora, gen. Karola Kniaziewicza. Kilkanaście rycin, głównie akwareli pędzla Eugeniusza Wrzeszcza i amatorów z rodziny właścicieli, przedstawiało dwór, kaplicę i zameczek w Berehu, jak też szereg dworów podolskich i wołyńskich. Wśród dalszych przedmiotów o wartości zabytkowej, artystycznej i użytkowej było we dworze kilka rzeźb pochodzących ze zbiorów zamku wiśniowieckiego, kolekcja wykopalisk z kurhanów wołyńskich i podolskich w liczbie 56 sztuk, znalezionych w latach 1892-1893 przez Zygmunta Radzimińskiego, stare srebra, wazony chińskie, szereg zegarów angielskich, porcelana różnych fabryk polskich i europejskich, fajanse angielskie Wedgwood, wspaniałe dywany perskie i makaty buczackie, zbiór karabel, a w końcu szyszak, siodło i czaprak z okresu kampanii wiedeńskiej, w której udział brało trzech Radzimińskich. Dzięki opublikowanemu na ten temat studium[6] najlepiej znane są najbogatsze, poza tym zbiory archiwalne dworu w Berehu. Wraz z niektórymi, wywiezionymi wcześniej przedmiotami, w początkach XX w. Zygmunt Luba-Radzimiński przeniósł je także do Lwowa. Część pozostała wprawdzie na miejscu, ale ocalała cudem w latach 1914-1920 - w okresie międzywojennym znalazła się w końcu również we Lwowie. Scalone archiwum przekazali ostatecznie Radzimińscy Zakładowi Narodowemu im. Ossolińskich jako depozyt wieczysty. Obok archiwum sławuckiego Sanguszków i młynowskiego Chodkiewiczów archiwum berehskie należało do największych zespołów dokumentów, odnoszących się do dziejów Wołynia i rodzin tam osiadłych. Archiwum to, starannie opracowane, składało się z szeregu działów. Do najcenniejszych zabytków należały dyplomy pergaminowe w liczbie 37 sztuk z lat 1422-1767. Na dział rękopisów składały się najbogatsze ilościowo sumariusze ogólne i szczegółowe, odnoszące się do pewnych osób względnie miejscowości, sięgające niekiedy XV w. W grupie pierwszej były m.in. wypisy ksiąg sądowych, przede wszystkim z woj. wołyńskiego oraz z ruskiego, bełskiego, podolskiego, bracławskiego i kijowskiego, w grupie zaś drugiej m.in. Summariusz generalny dokumentów całego Archiwum Wiszniowieckiego, sporządzony w Wiśniowcu w 1749 r., czy Summariusz do dóbr Mokosiejów Denisków z 1816 r. Następną grupę tworzyły rękopisy o treści skarbowej i gospodarczej, jak np. lustracja miasta Krzemieńca i starostwa krzemienieckiego z 1563 r., inwentarz majętności podolskich ks. Janusza Ostrogskiego z 1615 r. i rozmaite rachunki Franciszka Deniski z 1814 r. Jeden z działów określony był jako „Silva rerum”. Mieścił on bowiem dokumenty tyczące się spraw publicznych, jak lauda oraz instrukcje sejmikowe, lustracje, mowy, rachunki gospodarcze obok najrozmaitszych wierszy, modlitw, a nawet anegdot. W grupie rękopisów heraldycznych znajdowały się: Spis szlachty przeważnie bełskiej z XVIII w., Materiały do historii rodzin wołyńskich i Herbarz Kulikowskiego: w grupie rękopisów literacko-naukowych m.in. pamiętnik ks. [Stanisława?] Jabłonowskiego z 1694 r., a w jeszcze innej księga radziecka rówieńska z pierwszej i drugiej połowy XVII w., jak też odpis dekretów z aktów włodzimierskich z lat 1774-1789. Osobne działy obejmowały akta prawne, ułożone chronologicznie i obejmujące nadania królów polskich i wielkich książąt litewskich, przy czym najstarsze dotyczyły lat 1321-1395, oraz akta rodzinne, liczące 179 tek z przyczynkami do dziejów Charłęskich, Czetwertyńskich, Hulewiczów, Jełowickich, Ledóchowskich, Lubomirskich, Niemiryczów, Ostrogskich, Przyłuskich, Skibickich i Stępkowskich, przede wszystkim jednak Denisków i Radzimińskich. W grupie tej mieściły się również teki z drzewami genealogicznymi oraz różne notaty heraldyczne głównie Wacława Kulikowskiego, Seweryna Saryusz-Zaleskiego i Zygmunta Radzimińskiego. Do najobfitszych należał dział listów z liczbą 5465 sztuk, głównie z drugiej połowy XVIII w., ułożonych alfabetycznie w 23 tekach. Największą grupę stanowiła tu korespondencja Denisków (200 sztuk). Wśród autorów nie brakło też listów urzędowych, a więc króla Stanisława Augusta, ks. Adama Czartoryskiego, biskupa Ignacego Krasickiego, Hugona Kołłątaja i Joachima Lelewela. Zebrane w czterech fascykulach sięgały czasów króla Zygmunta Starego i królowej Bony. Wreszcie ostatnia wielka grupa rękopisów, określana jako „varia”, zawierała kilkaset oryginalnych papierowych dokumentów królów polskich i wielkich książąt litewskich od 1491 r. począwszy, dalej oryginalne, także papierowe dokumenty ruskie z XVI w. oraz odpisy listów i przywilejów monarszych sięgające wstecz do 1321 r. Zbiór map, głównie majątków należących do rodziny Luba-Radzimińskich i rodów z nią skoligaconych, liczył kilkadziesiąt jednostek. Pochodziły one głównie z XVIII i XIX w. Za najcenniejszą uważano mapę włości berehskiej, wykonaną w 1789 r. przez geometrę Piotra Domańskiego. W Berehu istniała też bogata biblioteka. Niestety, ani wielkość jej, ani nawet charakter nie są dobrze znane, gdyż np. zbiór inkunabułów oraz Elzewirów zrabowany został w czasie pierwszej wojny światowej. Ocalało zaledwie kilkaset starych druków, w tym Statut Łaskiego na pergaminie, który w 1583 r. należał do Mikołaja Firleja, kasztelana bieckiego; Sacrae scripturae et dwinarum litterarum Byblia uniwersa, Lipsk 1544; De origine et rebus gestis Polonorum z 1566 r.; Biblia J. Wujka z 1599 r.; Tytuły prawa magdeburskiego w Polsce, egzemplarz drukowany u Cezarego w Krakowie; Commentarius brevis rerum Polonicarum a morte Sigismundi Augusti Mikołaja Sulikowskiego, Gdańsk 1647, druk Forstera; Annalium Poloniae, 3 tomy, Wespazjana Kochowskiego, Kraków 1683-1698, u Mikołaja Schedela. Biblioteka zawierała ponadto 647 drukowanych panegiryków, w czym 536 unikatów i 111 dubletów, pochodzących z XVII i XVIII w. Dotyczyły one rodzin Stadnickich (z 1614 r.), Potockich, Wiśniowieckich, Sanguszków, Szembeków, Zamoyskich, Sapiehów i Trzebińskich. Dziewięć panegiryków odnosiło się do króla Władysława IV. Ostatnią grupę w zbiorze tworzyły druki ulotne, przeważnie z XVIII w., w liczbie 450 jednostek i z XIX w. ok. 40 jednostek. Na druki te składały się mowy sejmowe, okólniki biskupie z czasów rosyjskich w sprawie unitów i Komisji Edukacyjnej, mowy Czackiego w sprawach szkolnictwa, mowy dotyczące panowania Stanisława Augusta i w sprawie Adama Ponińskiego oraz wiele mów Seweryna Rzewuskiego i biskupa Kajetana Sołtyka. Najstarszym w zbiorze drukiem ulotnym był list biskupa Rozjusza do wojewody łęczyckiego Jana Sierakowskiego z 1570 r. Należy podkreślić, że zbiory archiwalne dworu w Berehu jeszcze przed zabraniem ich do Lwowa były starannie uporządkowane, a nawet opracowane. Obok samego właściciela, Zygmunta Radzimińskiego, niemałe zasługi w tym zakresie położyli: jego małżonka, autorka inwentarzy, przyjaciel domu Henryk Różycki, przed 1863 r. sędzia śledczy, krewny państwa domu i przyjaciel Seweryn Saryusz-Zaleski, sąsiad Bolesław Rupniewski, także krewny Władysław Radzimiński i w końcu Kajetan Surdio. Malowniczy park, wśród którego stal dwór i oficyna gospodarcza, miał charakter widokowy. Przed frontem i za domem ciągnęły się strzyżone gazony. W odległości ok. 40 m od tyłu dworu stała kaplica modrzewiowa, zbudowana przez Antoniego Deniskę, rozebrana przez wojsko w czasie pierwszej wojny światowej. Dalej - idąc w tym samym kierunku, w odległości 80 m leżał staw o powierzchni około półtora ha z wysepką i ruinami zameczku. Od półokrągłego tarasu otaczającego ryzalit domu wiodła prostopadle do niego poprowadzona alejka. W obrębie ogrodu stała też kamienna barokowa figura św. Jana. Park oraz groblę stawu ocieniały m.in. grupy olbrzymich topól nadwiślańskich.